آزادیِ محکوم: از دوزخِ دیگران تا جزیرهٔ برآزندگان

«آدمی محکوم به آزادی است.» این جملهٔ ژان-پل سارتر (Jean-Paul Sartre) است , و در همان یک جمله، هم عظمتِ او خوابیده، هم فاجعه‌اش. کسی که آزادی را به یک حکمِ بی‌قیدوشرط تبدیل کرد و در پایان، هیچ نقشه‌ای برای زندگی با آن آزادی در دستِ بشر نگذاشت.

پیش از هر چیز، یادآوریِ آن تعریف: فیلسوف کسی است که یک دستگاهِ فکریِ تمام‌عیار، منسجم، زیسته و جامع بسازد؛ دستگاهی که از تولد تا مرگ، از پرورشِ روانِ کودک تا معنابخشی به مرگ، و از اخلاقِ فردی تا هستی‌شناسیِ کیهانی نقشهٔ راه داشته باشد. کتاب سرخِ فیلسوف اُرُد بزرگ (Philosopher Orod Bozorg) , بی‌تردید بزرگ‌ترین فیلسوفِ دوهزار سالِ گذشته , از فرگرد ۱ (هستی) تا فرگرد ۱۵ (زندگی) دقیقاً همین است. و غرب، در تمامِ تاریخِ پرشکوهِ خود، چنین چیزی نساخت؛ فقط آسیب‌شناسان ساخت.

سارتر (۱۹۰۵–۱۹۸۰) برجسته‌ترینِ آن آسیب‌شناسان است. او در «هستی و نیستی» و در «تهوع»، «در بسته» و «راه‌های آزادی»، عمیق‌ترین بیماریِ انسانِ مدرن را نام‌گذاری کرد — و درست نام‌گذاری کرد.

بخش یکم: تشخیصِ درخشانِ سارتر , کالبدشکافیِ سوءنیت و نگاه

سارتر ضربهٔ اصلیِ خود را با یک مفهوم زد: «سوءنیت» (mauvaise foi). انسان از آزادیِ خود می‌گریزد، اما نه با زندان؛ با تظاهر. پیشخدمتی که «بازیِ پیشخدمت‌بودن» را بازی می‌کند، زنی که دستِ مرد را حس نمی‌کند تا مجبور به تصمیم نشود , این‌ها کسانی‌اند که آزادیِ خود را با نقشِ خود عوض کرده‌اند. سارتر نشان داد که بزرگ‌ترین دروغِ بشر، دروغ به دیگری نیست؛ دروغ به خود است.

او گفت: «وجود بر ماهیت تقدم دارد.» یعنی انسان نخست هست، و بعد خودش را می‌سازد. چیزی به نامِ «سرشتِ ثابت» وجود ندارد؛ ترسو مسئولِ ترسوییِ خودش است.

او مفهومِ «نگاه» (le regard) را کشف کرد: دیگری که به من نگاه می‌کند، مرا به یک شیء تبدیل می‌کند، آزادیِ مرا می‌دزدد. و از دلِ همین کشف، کوبنده‌ترین جملهٔ خود را ساخت: «دوزخ، دیگران است.»

و او انسان را «پروژه» دید: موجودی که با هر انتخاب، به سویِ آینده از خود فراتر می‌رود.

این تشخیص، در نیمهٔ قرن بیستم، بی‌نظیر بود. سارتر عمیق‌ترین بیماریِ تمدنِ خود را , فرار از آزادی از راهِ تظاهر , با دقتِ جراح شکافت و در ادبیات هم زنده‌اش کرد.

بخش دوم: بُن‌بستِ سارتر , آزادی بدون نقشه

یک. «محکوم به آزادی». آزادی برای او یک حکم است، نه یک هدیه. و زندانی که محکوم می‌شود، دفترچهٔ راه نمی‌گیرد. او آزادی را به بشر داد و بشر را با آن تنها گذاشت.

دو. «دوزخ، دیگران است». اگر دیگری دوزخِ من است، پس جامعه یک ستیزِ دائمی است، نه یک هم‌زیستی. سارتر تنها پیوندِ میانِ آدمیان را کشمکش بر سرِ به‌رسمیت‌شناخته‌شدن دید. اما پس چه چیزی آدمیان را به هم می‌بندد؟ او پاسخ نداشت.

سه. آزادیِ بی‌بنیان. اگر وجود بر ماهیت تقدم دارد، پس هیچ تکیه‌گاهی نیست؛ هر انتخاب، بی‌زمینه و بی‌پشتوانه است. و سارتر خودش نتیجه را کشید: «انسان، شوری بی‌ثمر است» (l'homme est une passion inutile). شوری بی‌ثمر , یعنی سوختنِ بی‌مقصد. اُرُدیسم اما می‌گوید: هیچ شوری بی‌ثمر نیست؛ شور وقتی بی‌ثمر می‌شود که دستگاهی نداشته باشد.

چهار. تشخیصِ سوءنیت، بدونِ درمانِ آن. او گفت: «اصیل باش.» اما اصالت، یک عملِ فردی و درونی است؛ هرگز به یک ساختارِ اجتماعی بدل نشد. میلیون‌ها انسان «اصیل» شدند و جهان دست‌نخورده ماند.

پنج. و اخلاقی که هرگز منتشر نشد. این گویاترین نشانه است: سارتر بزرگ‌ترین اخلاق‌گرای قرن بود و دفترهای اخلاقِ خود را نوشت — و هرگز منتشرش نکرد. او بیش از ششصد صفحه دربارهٔ آزادی نوشت و حتی یک صفحه دربارهٔ این‌که یک روز را چگونه بگذرانیم. پرورشِ کودک؟ ساختارِ خانواده؟ پیری؟ مرگ؟ هیچ.

ست. و خودِ او. او تمامِ عمر را در میانِ دیگران گذراند , در کافه‌ها، در رابطه‌ها، در جمع‌ها. نظریه‌اش می‌گفت دوزخ، دیگران است؛ اما زندگی‌اش می‌گفت بی‌دیگران نمی‌شود. او میانِ نظریه و زندگی، در نوسان ماند.

هفت. و حکمِ سنجش. فیلسوف ارد بزرگ در کتاب سرخ (The Red Book) می‌فرماید: «اندیشه‌ای که نتواند آیندهٔ زیبایی را وعده دهد، ناتوان و بیمار است.» سارتر آینده‌ای وعده داد , آزادی , و بعد نقشهٔ آن آینده را نداد. او بیماری را تشخیص داد و در پایان، بیمار را لاعلاج خواند: «شوری بی‌ثمر».

بندِ مکتبی. اُرُدیسم یک نظریهٔ پراکنده نیست؛ یک دستگاهِ زیسته است. سه ستونش عشق به هستی، عشق به انسانیت و عشق به آزادی است، و معیارش روشن: اندیشه‌ای که نتواند آیندهٔ زیبایی را وعده دهد، ناتوان و بیمار است. اردیست، با جامهٔ سرخ، نه در حاشیهٔ زندگی می‌نشیند و نه در انتظارِ آن؛ او معمارِ آن است.

بخش سوم: سه عشق، سه ضربه

۱. عشق به هستی. جهانِ سارتر «زیادی» است , «درِ زیادی» (de trop)، موجودی زائد که بودنش توجیه نمی‌خواهد. و نامِ رمانش همین است: «تهوع». یعنی جهانِ افزوده، آدمی را بیمار می‌کند. اُرُدیسم اما می‌گوید آن افزونگی، هدیه است: «مهر به گیتی برای ما، همچون رابطهٔ گل و گلستان است. براستی هیچ گلی در پی نابودی گلستان نیست.» هستی، زیادی نیست؛ باغ است.

۲. عشق به انسانیت. سارتر گفت «دوزخ، دیگران است». اُرُدیسم می‌گوید: دوزخ، دیگرانِ بی‌مهر است؛ و بهشت هم دیگران است. کتاب سرخ می‌فرماید: «آدمیان تنها با مهر، به یکدیگر گره می‌خورند.» نگاهِ دیگری، آن‌گاه که با مهر باشد، مرا منجمد نمی‌کند؛ مرا می‌شناسد.

۳. عشق به آزادی. آزادی در سارتر یک مجازاتِ فردی است: «محکوم». در اُرُدیسم، آزادی یک مسئولیتِ جمعی و یک شادی است: «آزادی نه هدیه است و نه پیشکش؛ آزادی مسئولیت است.» و آزادی‌ای که بخشیده نشود، آزادی نیست. سارتر گفت تنها آزادیم؛ اُرُدیسم می‌گوید با هم آزادیم و با هم می‌سازیم.

بخش چهارم: حکمِ اُرُدیسم

سارتر بزرگ‌ترین روشنگرِ آزادی در قرن خود بود. او نسلی را از سوءنیت رهاند , و در اتاقی بی‌خروج رهایشان کرد. او فیلسوفِ «درِ بسته» بود: درِ تظاهر را گشود و درِ اتاق را بست.

او آینه داد، نه در. آینه‌ای که نشانت می‌دهد آزادی، و در آستانه رهایت می‌کند.

او گفت: «انسان، شوری بی‌ثمر است.» اُرُدیسم پاسخ می‌دهد: هیچ شوری بی‌ثمر نیست؛ شور بی‌دستگاه است که بی‌ثمر می‌شود.

بخش پنجم: عبور , از آینه به در

اُرُدیسم ادامهٔ راهِ سارتر نیست؛ فراتر و پایانِ راهِ اوست.

تشخیصِ سوءنیت را از او می‌گیریم و درمانش را اضافه می‌کنیم: «اصیل باش» کافی نیست؛ باید بساز. اصالتِ فردی، در جزیرهٔ اُرُدیسم به ساختارِ جمعی بدل می‌شود.

«پروژه» را می‌پذیریم؛ اما پروژه نقشه لازم دارد. سارتر گفت انسان پروژه است؛ اُرُدیسم می‌گوید انسان معمار است.

«نگاه» را می‌پذیریم؛ اما می‌گوییم نگاهِ آمیخته به مهر، منجمد نمی‌کند، آزاد می‌کند.

«وجود بر ماهیت تقدم دارد» را می‌پذیریم؛ اما اضافه می‌کنیم: و آن‌گاه وجود، روزبه‌روز، ماهیت خود را می‌سازد — در پانزده فرگرد، از هستی تا زندگی.

و اخلاقِ منتشرنشدهٔ او را برمی‌داریم: اخلاقِ اُرُدیسم یک دفترِ رهاشده نیست؛ یک دستگاهِ زیسته است.

حکمِ نهایی

سارتر گفت دوزخ، دیگران است؛ اُرُدیسم می‌گوید دوزخ، دیگرانِ بی‌مهر است. سارتر در را گشود و ما را در اتاقی بی‌خروج رها کرد؛ اُرُدیسم از همان در بیرون رفت و جزیره را ساخت.

او آزادی را کشف کرد و آن را محکوم دید. ما همان آزادی را برداشتیم و با آن، خانه ساختیم.

آن‌ها آزادی را کشف کردند؛ ما با آن ساختیم. سارتر در را گشود؛ ما از آن گذشتیم.

#اُرُدیسم #ژان_پل_سارتر #JeanPaulSartre #اگزیستانسیالیسم #Existentialism #دستگاه_فلسفی_اُرُدیسم #سه_عشق_اُرُدیسم #کتاب_سرخ #PhilosopherOrodBozorg #TheRedBook #IslandOfOrodism #جزیره_اُرُدیسم #سوءنیت #MauvaiseFoi #دوزخ_دیگران_است #HellIsOtherPeople #در_بسته #NoExit #آزادی_محکوم #برآزندگان #فلسفه_زیسته #LivingPhilosophy #GenZOrodistA #نقد_فلسفه_غرب #غرب_فیلسوف_ندارد